Introductie in gevaarlijke stoffen
Een stof is gevaarlijk als deze de gezondheid kan schaden, tot brand of explosie kan leiden of het milieu kan aantasten. Gevaarlijke stoffen kunnen gevaar opleveren voor de veiligheid en gezondheid van werknemers. Uitvaartmedewerkers kunnen werken met chloor en alcohol (om te desinfecteren), crematoriummedewerkers kunnen blootgesteld worden aan rook en fijnstof (asdeeltjes) en overledenenverzorgers aan formaldehyde (bij overbrengingen vanuit het buitenland).
Wat zijn de risico’s bij gevaarlijke stoffen?
De risico’s bij gevaarlijke stoffen zijn per proces beschreven:
Desinfectie – overbrenging
Iedere overledene dient als besmettelijk te worden beschouwd. Preventieve maatregelen om blootstelling aan biologische agentia te voorkomen, zijn dus zeer belangrijk. Eten en drinken is tijdens het overbrengen van overledenen niet toegestaan.
Bij het overbrengen van verkeersslachtoffers, slachtoffers van een onnatuurlijke dood of vinding en van een overledene in staat van ontbinding, gelden extra hygiënemaatregelen. Bij het overbrengen van overledenen van ziekenhuizen, verpleeghuizen en van huis worden bij voorkeur van tevoren afspraken gemaakt over het vooraf verwijderen van o.a. infusen, slangen en katheters en over het afdekken van wonden.
Algemeen
- Alleen de meest noodzakelijke handelingen mogen verricht worden.
- Breng altijd incontinentiemateriaal aan uit voorzorg.
- Bij gemorste lichaamsvloeistoffen dient het oppervlak gereinigd en gedroogd te worden en daarna gedesinfecteerd met chlooroplossing of alcohol 70%.
- De ruimte in de auto waarin de overledene ligt, moet goed geventileerd en (zomers) gekoeld worden.
Lichaam niet meer intact
- Draag extra stevige, lange huishoudhandschoenen over de nitril-handschoenen.
- Draag een gelaatscherm.
- Draag een vloeistofdichte disposable overall.
- Draag (witte) laarzen.
- Handel zorgvuldig met resten of delen van het lichaam ter voorkoming van verwonding of contact met lichaamsvloeistoffen.
- Maak gebruik van een speciale lichaamshoes. In veel gevallen zal de overledene niet meer aan de familie worden getoond. Echter, intacte lichaamsresten kunnen voor nabestaanden veel betekenen.
In verregaande staat van ontbinding
Het kan zijn dat een overledene reeds lang overleden is voordat deze in huis gevonden wordt of dat de overledene in het water heeft gelegen. Hierdoor is het ontbindingsproces in gang gezet.
- Draag een FFP2-masker met koolstoffilter.
- Gebruik zo nodig een schepbrancard.
- Het lichaam is vaak opgezwollen en wordt pas in de verzorgingsruimte van vocht ontdaan.
Reinigen en desinfecteren
Stof en vuil kunnen broedplaatsen zijn voor micro-organismen die infectieziekten kunnen verspreiden. Door regelmatig en zorgvuldig schoon te maken, wordt het aantal micro-organismen verlaagd waardoor het besmettingsrisico vermindert.
Reinigen
Met behulp van een sopje (allesreiniger met handwarm water) kunnen materialen, voorwerpen en oppervlakken worden ontdaan van vuil.
Met een schone doek of borstel worden materialen, voorwerpen en oppervlakken afgesopt en eventueel in de week gezet.
Na het afsoppen worden deze afgespoeld met schoon water en gedroogd.
Desinfecteren
Desinfecteren houdt in dat bacteriën en virussen die nog aanwezig zijn op materialen, voorwerpen of oppervlakken, worden gedood.
Desinfecteren kan alleen nadat reeds gereinigd en gedroogd is.
Onnodig desinfecteren kan leiden tot resistentie: micro-organismen worden beter bestand tegen desinfecteermiddelen.
Desinfectie is nodig:
- Als er sprake is van vervuiling met bloed, ontlasting, urine, lichaamsvocht of wondvocht.
- Als er op een andere wijze sprake is van bloedcontact (bijv. door een bloedneus of wondjes).
- Als huidpenetrerende of huidbeschadigende handelingen zijn uitgevoerd.
Door te desinfecteren wordt voorkomen dat besmettelijke ziekten van overledenen op medewerkers kunnen worden overgebracht.
Desinfecteren kan op twee manieren:
| Middel | Toepassing |
| Chloor | Voor het desinfecteren van grote oppervlakken (> 0,5 m²). Geen alcohol gebruiken vanwege brandgevaar en kans op bedwelming. |
| Alcohol 70% | Voor kleine oppervlakken (< 0,5 m²). Kleine oppervlakken mogen ook met chloor worden gedesinfecteerd, maar een alcoholproduct heeft de voorkeur (bron: LCI). |
Desinfecteren van materialen en voorwerpen
Werkinstructie desinfecteren met chloor
- De materialen zijn al gereinigd, afgespoeld en gedroogd.
- Vul een bak of emmer met drie liter handwarm water en los hierin twee chloortabletten (1,5 g werkzaam chloor) op.
(Optie: twee tabletten met 1,0 g werkzaam chloor in twee liter water).
Gebruik bij voorkeur chloorpreparaten op basis van natriumdichloorisocyanuraat (stabieler en sneller werkend, bron: LCI). - Draag onderzoekshandschoenen, een veiligheidsbril en een niet-vochtdoorlatend schort, en zorg voor ventilatie.
- Dompel de gereinigde materialen minimaal vijf minuten onder in de chlooroplossing.
- Neem de materialen met schone handschoenen uit de bak.
- Spoel de materialen na met schoon water en leg ze te drogen op een schone doek.
- Berg de materialen na het drogen op in een schone lade of kast.
- Gooi de chlooroplossing na gebruik weg.
Werkinstructie desinfecteren met alcohol 70%
- De materialen zijn al goed gereinigd, afgespoeld en gedroogd (anders wordt de alcohol verdund).
- Vul een afsluitbare bak met alcohol 70%, zodat de materialen geheel ondergedompeld kunnen worden.
- Draag onderzoekshandschoenen, een veiligheidsbril en een niet-vochtdoorlatend schort.
- Alcohol is brandbaar: zorg voor goede ventilatie (ramen en deuren openen indien mogelijk).
- Dompel de materialen volledig onder en voorkom luchtbellen.
- Sluit de bak af (anders verdampt de alcohol) en laat de materialen minimaal vijf minuten ondergedompeld.
- Neem de materialen met schone handschoenen uit de bak en leg ze te drogen op een schone doek.
- Berg ze na het drogen op in een schone lade of kast.
- Sluit de bak na gebruik direct af.
- Na 24 uur of bij zichtbare vervuiling de alcohol volledig vervangen. Grotere hoeveelheden (> ¼ liter) afvoeren als chemisch afval.
Desinfecteren van oppervlakken
Werkinstructie kleine oppervlakken (< 0,5 m²)
Bijvoorbeeld deurkrukken, toiletbril, lichtschakelaar of bloedspatten op de wastafel.
- Neem de vervuiling op met papier.
- Maak het oppervlak schoon met een allesreiniger.
- Dep de plek met alcohol 70% en laat aan de lucht drogen.
Werkinstructie grote oppervlakken (> 0,5 m²)
Gebruik geen alcohol 70% (brandgevaar en bedwelmingsrisico). Gebruik in plaats daarvan een chlooroplossing op basis van natriumdichloorisocyanuraat.
- Draag handschoenen, een veiligheidsbril en een niet-vochtdoorlatend schort; zorg voor ventilatie.
- Neem bloed, ontlasting en dergelijke op met papier.
- Maak het oppervlak schoon met allesreiniger, spoel na en droog.
- Los vier chloortabletten (1,5 g werkzaam chloor) op in zes liter handwarm water.
- Sop het oppervlak in en laat minimaal vijf minuten inwerken.
- Spoel daarna af met schoon water.
- Gooi gebruikte schoonmaakmaterialen weg of was ze op 60°C.
Wasgoed
Vuil linnengoed en handdoeken kunnen besmet zijn met schadelijke micro-organismen (bacteriën en virussen). Om deze te doden, moeten ze op hoge temperatuur worden gewassen.
- Draag handschoenen bij de verwerking van vuile was.
- Verzamel vuile was in een wasmand in de verzorgingsruimte.
- Verwijder de vuile was dagelijks en was deze zo spoedig mogelijk.
- Was op 60°C met een totaalwasmiddel (nodig om HIV en hepatitis B/C te doden).
- Gebruik geen verkort wasprogramma; gebruik van een droger is aan te bevelen.
- Gebruik voor transport van vuile was altijd gesloten plastic zakken.
Vuile was mag niet meegenomen worden naar huis.
Rook – overbrenging
Maak bij intake met de klant de afspraak dat niet gerookt wordt tijdens de overbrenging.
Formaldehyde – overbrenging
Bij repatriëring wordt de overledene in een houten kist en een zinken binnenkist gelegd. Om te zorgen dat het lichaam van een overledene na repatriëring nog in goede staat is, wordt in sommige landen bij het reisklaar maken van een overledene overvloedig gebruikgemaakt van formaldehyde.
Formaldehyde fixeert de structuur van de cel waardoor vocht de cel niet kan verlaten. Dit voorkomt lekkages en besmettingen. Formaldehyde levert een risico op voor de medewerker die de kist bij aankomst in Nederland opent.
Formaldehyde is opgenomen in de B-lijst van kankerverwekkende stoffen van SZW. Om die reden wordt in Nederland formaldehyde of formaline (oplossing van formaldehyde in water en methanol) in de uitvaartbranche nauwelijks gebruikt, met uitzondering van thanatopraxie (lichte balseming).
Indien een zinken kist na repatriëring in Nederland geopend moet worden en het is onbekend of bij het reisklaar maken formaldehyde is gebruikt, moet dit beschouwd worden als een potentieel gevaar. Om de uitvaartmedewerker te beschermen tegen kankerverwekkende formaldehydedampen is de standaardprocedure om de rouwkist door een gespecialiseerd bedrijf te laten openen.
Inademen rook – cremeren
Bij een verstoorde afzuiging kan de ovenist blootgesteld worden aan rook.
Inrichtingseisen invoerruimte:
- Aanwezigheid blusdeken.
- Aanwezigheid nooddouche.
- Aanwezigheid van de benodigde, gekeurde blusmiddelen.
- Aanwezigheid ontruimingsplattegrond.
Laat de oven jaarlijks onderhouden en keuren. Zie erop toe dat de werking van de onderdruk in de ovenruimte onderdeel is van het onderhoud en de keuring.
Persoonlijke beschermingsmiddelen:
- FFP3-mondmasker (met ventiel indien het masker lang achtereen gedragen wordt).
Inhaleren inhaleerbare fractie (asdeeltjes) – cremeren
Bij het ruimen van de as kunnen asdeeltjes ingeademd worden.
Inrichtingseisen invoerruimte:
- Aanwezigheid blusdeken.
- Aanwezigheid nooddouche.
- Aanwezigheid van de benodigde, gekeurde blusmiddelen.
- Aanwezigheid ontruimingsplattegrond.
Laat de oven jaarlijks onderhouden en keuren. Zie erop toe dat de werking van de onderdruk in de ovenruimte onderdeel is van het onderhoud en de keuring.
Persoonlijke beschermingsmiddelen:
- FFP3-mondmasker (met ventiel indien het masker lang achtereen gedragen wordt).
Inhaleren respirabele fractie (asdeeltjes) – cremeren
Na het cremuleren is de as zo fijn dat deze bij inademing de longblaasjes bereikt (respirabele fractie). Dit dient voorkomen te worden door een juist ingerichte werkplek en het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Het vullen van memorabilia op het kantoor waar de memorabilia staan, is niet wenselijk. Draag altijd de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen.
Benodigde arbeidsmiddelen:
- Asbehandelingstafel met afzuiging.
- Lepel.
Benodigde persoonlijke beschermingsmiddelen:
- Stofjas.
- Handschoenen.
Mondmasker (FFP3, bij voorkeur met uitademventiel).
Desinfectie – laatste verzorging
Iedere overledene dient als besmettelijk te worden beschouwd.
Eten en drinken is tijdens het verzorgen van overledenen niet toegestaan.
Het verzorgen van verkeersslachtoffers, slachtoffers van een onnatuurlijke dood of vinding en van een overledene in staat van ontbinding brengt meer risico met zich mee.
Voor deze categorie geldt een aantal aanvullende hygiënemaatregelen.
Bijzondere handelingen, zoals het verwijderen van katheters en slangen, worden in het uitvaartcentrum uitgevoerd.
Algemene richtlijnen bij verzorging
- Trek beschermende kleding aan: een goed te reinigen en goed te sluiten witte jas of disposable jas, met daarover eventueel een wegwerpschort.
- Kies bij het gebruik van schadelijke stoffen altijd voor het minst schadelijke alternatief.
- Ventileer als gebruik wordt gemaakt van schadelijke stoffen zoals formaline, chloor en alcohol.
- Indien ventilatie onvoldoende is, of bij behandeling van grote lichaamsoppervlakten met formaline, dient een FFP2-masker met koolstoffilter (tegen zure geuren) te worden gebruikt.
- Gebruik alleen schone instrumenten en materialen.
- Draag speciaal schoeisel (bijv. witte veiligheidsklompschoenen) of stevige, gesloten schoenen met wegwerpovertrekken tijdens de verzorging van een overledene in het uitvaartcentrum of mortuarium.
- De persoonlijke beschermingsmiddelen mogen alleen in de verzorgingsruimte worden gedragen.
Gooi wegwerpschorten, overschoenen e.d. weg alvorens de ruimte te verlaten. - Raak tijdens verzorging geen deurkrukken, kranen, telefoon, schrijfgerei en personen aan.
- Zijn er kleine verwondingen of huiduitslag bij medewerkers, plak deze dan af met waterbestendige pleisters en vervang deze na het handen wassen door schone.
- Heeft een medewerker grotere open verwondingen aan de handen, dan moet contact met de overledene vermeden worden.
- Breng altijd incontinentiemateriaal aan uit voorzorg.
- Bij gemorste lichaamsvloeistoffen dient het oppervlak gereinigd en gedroogd te worden en daarna gedesinfecteerd met chlooroplossing of alcohol 70%.
- De ruimte in de auto waarin de overledene ligt, moet goed geventileerd en (zomers) gekoeld worden.
Persoonlijke hygiëne:
- Nagels moeten kort, schoon en ongelakt zijn.
- Medewerkers met lang haar dienen het haar op te steken of bij elkaar te binden.
- Het dragen van hand- en armsieraden is niet toegestaan, met uitzondering van een gladde (trouw)ring.
Omgang met scherpe wegwerpmaterialen
- Naalden, scalpelmesjes, scheermesjes en andere scherpe voorwerpen moeten na gebruik worden weggegooid in een naaldencontainer (maximale vulling 75%).
- Wegwerpmaterialen mogen nooit opnieuw gebruikt worden.
- Volle naaldencontainers kunnen in sommige gemeenten bij de gemeentereiniging worden ingeleverd, soms ook bij apotheken of ziekenhuizen.
Maak hierover lokaal afspraken.
Na beëindiging van de verzorging (tussentijds of definitief)
- Trek beschermende en wasbare kleding uit en berg deze op in een afsluitbare zak om te (laten) wassen. Neem de kleding niet mee naar huis.
- Vlak voor het verlaten van de ruimte overschoenen verwijderen (deponeren in afsluitbare afvalzak) of wisselen van werkschoeisel naar eigen schoeisel.
- Verricht een nacontrole van de handschoenen op een mogelijk onopgemerkt prik- of snijaccident en handel indien nodig volgens het prik-, snij- of spataccidentprotocol.
- Trek handschoenen boven de wegwerpplaats uit, zodat de binnenzijde naar buiten komt.
- Gooi handschoenen weg in een afsluitbare afvalzak.
- De handen moeten voor en na ieder contact met de overledene, na toiletbezoek, na schoonmaakwerkzaamheden en voor het eten grondig met water en vloeibare zeep gewassen en daarna gedroogd worden.
- Indien de handen niet zichtbaar vervuild zijn, kan gekozen worden voor desinfectie met handalcohol 70% (bron: LCI).
- Desinfecteer de handen niet direct na het wassen, dit droogt de huid uit (bron: LCI).
- Gebruik in de verzorgingsruimte bij voorkeur papieren handdoeken.
Laatste verzorging met verhoogd risico
De laatste verzorging van een overledene met (ernstige) lichamelijke verwondingen brengt speciale risico’s met zich mee en vindt bij voorkeur plaats in de verzorgingsruimte van een uitvaartcentrum.
Indien het lichaam niet meer intact is, betreft dit een eis.
Draag de volgende persoonlijke beschermingsmiddelen:
- Handschoenen.
- Beschermende bril of face-shield.
- Mondmasker.
- Overschoot.
Lichaam niet meer intact:
Breng de overledene altijd over naar een geschikt uitvaartcentrum of mortuarium.
Afhankelijk van de ernst van de verwondingen kunnen de volgende extra voorzieningen nodig zijn:
- Twee paar nitrilhandschoenen over elkaar.
- Een FFP2-masker, eventueel met koolstoffilter.
- Een veiligheidsbril met zijkapjes of ruimzichtbril.
- Een wegwerp-operatieschort met mouwen.
- (Witte) laarzen.
- Maak altijd gebruik van het aanwezige instrumentarium.
Reinigen en desinfecteren
Stof en vuil kunnen broedplaatsen zijn voor micro-organismen die infectieziekten verspreiden.
Door regelmatig en zorgvuldig schoon te maken, wordt het aantal micro-organismen verlaagd en vermindert het besmettingsrisico.
Reinigen
Met een sopje (allesreiniger met handwarm water) kunnen materialen, voorwerpen en oppervlakken worden ontdaan van vuil.
Gebruik een schone doek of borstel om af te soppen en eventueel in de week te zetten.
Spoel daarna met schoon water af en droog.
Desinfecteren
Desinfecteren houdt in dat bacteriën en virussen op materialen, voorwerpen en oppervlakken worden gedood.
Desinfectie kan alleen na reinigen en drogen.
Desinfectie is nodig:
- Bij vervuiling met bloed, ontlasting, urine, lichaamsvocht of wondvocht.
- Bij bloedcontact (bijv. door bloedneus of wondjes).
- Na huidpenetrerende of huidbeschadigende handelingen.
Door te desinfecteren wordt voorkomen dat besmettelijke ziekten van de overledene op medewerkers worden overgebracht.
Desinfectiemiddelen:
| Middel | Toepassing |
| Chloor | Voor het desinfecteren van grote oppervlakken (> 0,5 m²). Gebruik geen alcohol 70% wegens brandgevaar en kans op bedwelming. |
| Alcohol 70% | Voor kleine oppervlakken (< 0,5 m²). Kleine oppervlakken mogen ook met chloor worden behandeld, maar alcohol heeft de voorkeur (bron: LCI). |
Desinfecteren van materialen en voorwerpen
Werkinstructie desinfecteren met chloor
- De materialen zijn al gereinigd, afgespoeld en gedroogd.
- Vul een bak of emmer met drie liter handwarm water en los hierin twee chloortabletten (1,5 g werkzaam chloor) op.
(Optie: twee tabletten (1,0 g werkzaam chloor) in twee liter water.)
Gebruik bij voorkeur chloorpreparaten op basis van natriumdichloorisocyanuraat (stabieler en sneller werkend, bron: LCI). - Draag onderzoekshandschoenen, veiligheidsbril en niet-vochtdoorlatend schort; zorg voor ventilatie.
- Dompel de materialen minimaal vijf minuten onder.
- Neem ze met schone handschoenen uit de bak.
- Spoel na met schoon water en droog op een schone doek.
- Berg na droging op in een schone lade of kast.
- Gooi de chlooroplossing na gebruik weg.
Werkinstructie desinfecteren met alcohol 70%
- De materialen zijn goed gereinigd, afgespoeld en gedroogd.
- Vul een afsluitbare bak met alcohol 70%, zodat de materialen volledig ondergedompeld kunnen worden.
- Draag onderzoekshandschoenen, veiligheidsbril en niet-vochtdoorlatend schort.
- Alcohol is brandbaar: zorg voor goede ventilatie (ramen en deuren open).
- Dompel volledig onder, zonder luchtbellen.
- Sluit de bak af en laat minimaal vijf minuten ondergedompeld.
- Neem met schone handschoenen uit de bak en leg te drogen op een schone doek.
- Berg droog materiaal op in een schone kast.
- Sluit de bak direct na gebruik af.
- Na 24 uur of bij zichtbare verontreiniging volledig vervangen; grotere hoeveelheden (> ¼ liter) afvoeren als chemisch afval.
Desinfecteren van oppervlakken
Kleine oppervlakken (< 0,5 m²)
Bijvoorbeeld deurkrukken, toiletbril, lichtschakelaar of bloedspatten.
- Neem vervuiling op met papier.
- Maak schoon met allesreiniger.
- Dep met alcohol 70% en laat aan de lucht drogen.
Grote oppervlakken (> 0,5 m²)
Gebruik geen alcohol 70% (brandgevaar en bedwelming). Gebruik chlooroplossing op basis van natriumdichloorisocyanuraat.
- Draag handschoenen, veiligheidsbril en niet-vochtdoorlatend schort; zorg voor ventilatie.
- Neem bloed en ontlasting op met papier.
- Reinig met allesreiniger, spoel schoon en droog.
- Los vier chloortabletten (1,5 g werkzaam chloor) op in zes liter handwarm water.
- Sop het oppervlak in en laat vijf minuten inwerken.
- Spoel af met schoon water.
- Gooi schoonmaakmaterialen weg of was op 60 °C.
Wasgoed
- Vuil linnengoed en handdoeken kunnen besmet zijn met micro-organismen.
- Draag altijd handschoenen bij verwerking van vuile was.
- Verzamel vuile was in de wasmand in de verzorgingsruimte.
- Verwijder de vuile was dagelijks en was deze zo spoedig mogelijk.
- Was op 60 °C met een totaalwasmiddel (doodt HIV en hepatitis B/C-virus).
- Gebruik geen verkort wasprogramma; gebruik van een droger is aan te bevelen.
- Gebruik voor transport altijd gesloten plastic zakken.
- Vuile was mag niet meegenomen worden naar huis.
Voor het werken in een verzorgingsruimte zijn de ‘10 geboden voor hygiëne’ opgesteld.
Deze zijn terug te vinden als bijlage 2 in de arbocatalogus.
Print deze uit en hang ze op in de verzorgingsruimte.
Formaldehyde – laatste verzorging
Bij repatriëring wordt de overledene in een houten kist en een zinken binnenkist gelegd. Om te zorgen dat het lichaam van een overledene na repatriëring nog in goede staat is, wordt in sommige landen bij het reisklaar maken van een overledene overvloedig gebruikgemaakt van formaldehyde.
Formaldehyde fixeert de structuur van de cel waardoor vocht de cel niet kan verlaten. Dit voorkomt lekkages en besmettingen. Formaldehyde levert een risico op voor de medewerker die de kist bij aankomst in Nederland opent.
Formaldehyde is opgenomen in de B-lijst van kankerverwekkende stoffen van SZW. Om die reden wordt in Nederland formaldehyde of formaline (oplossing van formaldehyde in water en methanol) in de uitvaartbranche nauwelijks gebruikt, met uitzondering van thanatopraxie (lichte balseming).
Indien een zinken kist na repatriëring in Nederland geopend moet worden en het is onbekend of bij het reisklaar maken formaldehyde is gebruikt, moet dit beschouwd worden als een potentieel gevaar. Om de uitvaartmedewerker te beschermen tegen kankerverwekkende formaldehydedampen is de standaardprocedure om de rouwkist door een gespecialiseerd bedrijf te laten openen.
Rook – huisbezoek
Maak bij intake met de klant de afspraak dat niet gerookt wordt tijdens het bezoek van de uitvaartverzorger.
Als in huis gerookt wordt, spreek af dat de ruimte een kwartier voor aanvang van het bezoek geventileerd wordt.
Meer weten
Wilt u meer weten over gevaarlijke stoffen, klik hier voor hoofdstuk 2.3 uit de arbocatalogus.